Op. Dr. Oğulcan ÖzdemirKalp ve Damar Cerrahisi Uzmanı
Bitlis · Tatvan

Beslenme ve metabolik inflamasyon

Vücutta yıllarca sessizce süren düşük düzeyli bir iltihap, damar sağlığını yakından etkiler. Buna metabolik inflamasyon denir. Ne yediğimiz, bu iltihabı artıran ya da azaltan en önemli alışkanlıklardan biridir.

Randevu ve İletişim

Metabolik inflamasyon nedir?

Bağışıklık sistemi normalde mikroplara ve yaralanmalara karşı kısa süreli bir iltihapla cevap verir, iş bitince sakinleşir. Fazla yağ dokusu, özellikle karın çevresindeki yağlanma, sık yükselen kan şekeri ve işlenmiş gıdalardan zengin beslenme bu sistemi düşük düzeyde ama sürekli çalışır hâlde tutabilir. Ateş ya da ağrı yapmayan bu sessiz iltihaba metabolik inflamasyon denir.

Metabolik inflamasyon; obezite, insülin direnci ve tip 2 diyabet gibi süreğen hastalıkların ortak zeminlerinden biri olarak kabul edilmektedir.

Tabağınız damarlarınızı da besler.

Damarlarla ne ilgisi var?

Atardamar duvarında plak oluşumu yalnızca bir yağ birikimi değildir; iltihap bu sürecin her aşamasında rol oynar. Bu yüzden iltihabı besleyen alışkanlıklar, bacak damar tıkanıklığı dahil atardamar hastalıklarının zeminini de hazırlar.

Lipödemde de benzer bir tablo vardır. Lipödemli bacaklardan alınan yağ dokusunda yağ hücrelerinin büyüdüğü, bağ dokusunun arttığı ve iltihap hücrelerinden makrofajların çoğaldığı gösterilmiştir. Ayrıntılar için lipödem sayfasına bakabilirsiniz.

Zeytinyağıyla zenginleştirilmiş Akdeniz tipi beslenmede kalp krizi, inme ve kalp-damar ölümü

%0

daha az görüldü.

Kalp-damar hastalığı riski yüksek 7.447 kişinin katıldığı randomize çalışma; yağı azaltılmış kontrol diyetiyle karşılaştırıldığında.
Estruch R ve ark. Primary prevention of cardiovascular disease with a Mediterranean diet supplemented with extra-virgin olive oil or nuts. N Engl J Med 2018;378(25):e34. doi:10.1056/NEJMoa1800389

Tohumsal yağlar ve mitokondri

Ayçiçek, mısır, soya, pamuk ve kanola gibi tohumlardan elde edilen yağlar, 20. yüzyılda sanayi üretimiyle birlikte gıdaya çok büyük miktarlarda girdi. Bugün paketli gıdaların, hazır ürünlerin ve kızartmaların büyük kısmında bulunurlar. Bu yağların başlıca yağ asidi, bir omega-6 yağ asidi olan linoleik asittir.

ABD'de kişi başı soya yağı tüketimi 1909'dan 1999'a

0+

kattan fazla arttı.

Aynı dönemde besinlerle alınan enerjinin içinde linoleik asidin payı %2,8'den %7,2'ye çıktı.
Blasbalg TL ve ark. Changes in consumption of omega-3 and omega-6 fatty acids in the United States during the 20th century. Am J Clin Nutr 2011;93(5):950-962. doi:10.3945/ajcn.110.006643

Mitokondri hücrenin enerji santralidir. İç zarında enerji üretimi için vazgeçilmez olan kardiyolipin adlı özel bir yağ bulunur ve bu yağın yapısı beslenmeyle aldığımız yağ asitlerinden etkilenir. Linoleik asit gibi çoklu doymamış yağ asitleri oksidasyona, yani "paslanmaya" yatkındır. Kardiyolipinin oksidasyona uğraması mitokondri işlev bozukluğunun göstergelerinden biridir. Bu nedenle bazı araştırmacılar, modern beslenmedeki yüksek linoleik asit yükünün mitokondriyi zorlayabileceğini ve metabolik inflamasyona katkıda bulunabileceğini düşünmektedir.

Ancak bu bir hipotezdir ve insan çalışmaları çelişkilidir. Kalp hastalarında doymuş yağın yerine linoleik asit verilen eski bir çalışmanın yeniden incelenen verilerinde ölüm oranı daha yüksek bulunmuştur (%17,6'ya karşı %11,8). Buna karşılık 68.659 kişiyi kapsayan 30 çalışmanın ortak analizinde, kanında linoleik asit düzeyi yüksek olanlarda kalp-damar hastalığı daha az görülmüştür. Tohumsal yağların insanlarda mitokondri hastalığına yol açtığı bugün için kanıtlanmış değildir; tartışma sürmektedir.

Pratikte en güvenli yol şudur: tekrar tekrar ısıtılan kızartma yağlarından uzak durmak, pişirmede zeytinyağını tercih etmek ve tohumsal yağların asıl kaynağı olan paketli, hazır gıdaları azaltmak.

Gluten ve süt

Gluten

Gluten buğday, arpa ve çavdarda bulunan bir proteindir. Çölyak hastalığında gluten bağırsakta ciddi bir iltihaba yol açar; bu hastaların glutenden tamamen uzak durması gerekir. Biyopsiyle doğrulanmış çölyak hastalığı dünyada yaklaşık 140 kişiden birinde (%0,7) görülür. Çölyak olmadığı hâlde gluten sonrası şikâyeti olan, glutene duyarlı kişiler de vardır.

Çölyak hastalığı olmayan yetişkinlerin 26 yıl izlendiği geniş bir çalışmada, uzun süreli gluten tüketimi kalp hastalığı riskini artırmamıştır. Araştırmacılar ayrıca glutenden kaçınırken tam tahılların da azaltılmasının kalp sağlığı açısından olumsuz olabileceği uyarısını yapmıştır. Yani çölyak ya da gluten duyarlılığı olmayan herkese glutensiz beslenme önerilmez; asıl hedef beyaz un ve hamur işlerini azaltmaktır.

Süt ve süt ürünleri

Klinik çalışmaları bir arada değerlendiren bir incelemede, süt ürünlerinin genel olarak iltihabı artırmadığı, hatta metabolik hastalığı olanlarda iltihabı azaltıcı yönde etki gösterebildiği bulunmuştur. Süt alerjisi olanlarda ise iltihabı artırır. Yoğurt ve kefir gibi fermente ürünler iyi seçeneklerdir. Laktoz intoleransı olanlar şikâyet yapan ürünlerden kaçınabilir.

Lipödemde bazı hastalar gluten ya da sütü azaltınca kendini daha iyi hissettiğini söyler. Bunu destekleyen güçlü bir çalışma henüz yoktur; kişisel deneme hekim ve diyetisyenle birlikte yapılmalıdır.

Lipödemde beslenme

Diyetle bacaklardaki lipödem dokusu büyük ölçüde değişmez, ama lipödeme sık eşlik eden fazla kilo, şişlik ve ağrı azalabilir. Lipödemde en çok çalışılan yaklaşım karbonhidratı azaltılmış (ketojenik ya da düşük karbonhidratlı) beslenmedir: 329 kadının yer aldığı 7 çalışmanın birleşik analizinde ortalama 16 haftada vücut ağırlığında ortalama 7,9 kg azalma ve ağrıda iyileşme bildirilmiştir. Ancak bu çalışmaların çoğu küçüktür ve 2025 tarihli daha geniş bir derleme, diyetin lipödem üzerindeki etkisinin henüz net olmadığını vurgular. Kısacası beslenme destekleyicidir, tek başına tedavi değildir.

Pratikte nasıl beslenmeli?

  1. Şeker ve unŞekerli içecekler, tatlılar, beyaz ekmek ve hamur işlerini azaltın. Kan şekerini hızla yükseltir, iltihabı artırabilir.
  2. Tabağın yarısı sebzeHer öğünde bol sebze ve yeşillik. Lif tokluk sağlar, bağırsak sağlığını destekler.
  3. Yeterli proteinYumurta, balık, tavuk, baklagiller ve yoğurt. Kilo verirken kas kaybını önler.
  4. Sağlıklı yağlarZeytinyağı, ceviz, fındık ve yağlı balık. Kızartmaları, tekrar kullanılan yağları ve işlenmiş etleri sınırlayın.
  5. Su ve hareketYeterli su için; düzenli yürüyüş beslenmenin etkisini güçlendirir.

Önemli. Ketojenik gibi kısıtlayıcı diyetler böbrek hastalığı, şeker hastalığı ilaçları ya da gebelik gibi durumlarda uygun olmayabilir. Başlamadan önce hekiminize ve bir diyetisyene danışın. Aç kalma diyetleri önerilmez.

Kaynaklar

  1. Hotamisligil GS. Inflammation, metaflammation and immunometabolic disorders. Nature 2017;542(7640):177-185. doi:10.1038/nature21363
  2. Estruch R ve ark. Primary prevention of cardiovascular disease with a Mediterranean diet supplemented with extra-virgin olive oil or nuts. N Engl J Med 2018;378(25):e34. doi:10.1056/NEJMoa1800389
  3. Blasbalg TL ve ark. Changes in consumption of omega-3 and omega-6 fatty acids in the United States during the 20th century. Am J Clin Nutr 2011;93(5):950-962. doi:10.3945/ajcn.110.006643
  4. Bradley RM ve ark. Influence of tissue, diet, and enzymatic remodeling on cardiolipin fatty acyl profile. Mol Nutr Food Res 2016;60(8):1804-1818. doi:10.1002/mnfr.201500966
  5. Panov AV, Dikalov SI. Cardiolipin, perhydroxyl radicals, and lipid peroxidation in mitochondrial dysfunctions and aging. Oxid Med Cell Longev 2020;2020:1323028. doi:10.1155/2020/1323028
  6. Ramsden CE ve ark. Use of dietary linoleic acid for secondary prevention of coronary heart disease and death: evaluation of recovered data from the Sydney Diet Heart Study and updated meta-analysis. BMJ 2013;346:e8707. doi:10.1136/bmj.e8707
  7. Marklund M ve ark. Biomarkers of dietary omega-6 fatty acids and incident cardiovascular disease and mortality. Circulation 2019;139(21):2422-2436. doi:10.1161/CIRCULATIONAHA.118.038908
  8. Singh P ve ark. Global prevalence of celiac disease: systematic review and meta-analysis. Clin Gastroenterol Hepatol 2018;16(6):823-836. doi:10.1016/j.cgh.2017.06.037
  9. Lebwohl B ve ark. Long term gluten consumption in adults without celiac disease and risk of coronary heart disease: prospective cohort study. BMJ 2017;357:j1892. doi:10.1136/bmj.j1892
  10. Bordoni A ve ark. Dairy products and inflammation: a review of the clinical evidence. Crit Rev Food Sci Nutr 2017;57(12):2497-2525. doi:10.1080/10408398.2014.967385
  11. Felmerer G ve ark. Adipose tissue hypertrophy, an aberrant biochemical profile and distinct gene expression in lipedema. J Surg Res 2020;253:294-303. doi:10.1016/j.jss.2020.03.055
  12. Amato ACM ve ark. The efficacy of ketogenic diets (low carbohydrate; high fat) as a potential nutritional intervention for lipedema: a systematic review and meta-analysis. Nutrients 2024;16(19):3276. doi:10.3390/nu16193276
  13. de Oliveira J ve ark. Clinical or cultural? Dietary interventions for lipedema: a systematic review. Maturitas 2025;202:108716. doi:10.1016/j.maturitas.2025.108716

Bu sayfa Op. Dr. Oğulcan Özdemir (Kalp ve Damar Cerrahisi Uzmanı) tarafından hazırlanmıştır. Son güncelleme: Ekim 2026.

İlgili sayfalar