Lenf sıvısının dokuda birikmesiyle ortaya çıkan kalıcı şişliktir. Zamanla dokunun sertleşmesine ve tekrarlayan cilt enfeksiyonlarına yol açar. Erken evrede başlanan tedavi hastalığın ilerlemesini durdurur; geciktiğinde geri dönüşü zorlaşır.
Randevu ve İletişimLenf sistemi, dokular arasında biriken sıvıyı ve protein artıklarını toplayıp dolaşıma geri taşıyan ikinci bir drenaj ağıdır. Bu ağ yeterince çalışmadığında protein yüklü sıvı dokuda birikir. Biriken protein zamanla iltihabi bir yanıt başlatır, yağ dokusu artar ve doku sertleşir. Bu nedenle lenfödem yalnızca bir su tutulması değil, ilerleyen yapısal bir süreçtir.
Şişlik en sık kol veya bacakta görülür. Başlangıçta gün sonunda artıp sabah azalırken, ilerleyen dönemde bacak kaldırmakla dahi geçmez hale gelir.
Lenfödem, lenf sisteminin doğuştan yetersiz olmasına ya da sonradan zarar görmesine bağlı olarak iki gruba ayrılır.
Lenf damarlarının doğuştan az sayıda veya işlevsiz olmasıyla ortaya çıkar. Doğumda, ergenlikte veya erişkin dönemde başlayabilir. Kadınlarda daha sıktır ve genellikle bacakları tutar.
Daha sık görülen gruptur. Lenf yollarının sonradan hasar görmesine bağlıdır:
Tanı büyük ölçüde öykü ve muayeneyle konur. Şişliğin ne zaman başladığı, tek mi çift taraflı olduğu, geçirilmiş ameliyat ve ışın tedavisi öyküsü belirleyicidir. Muayenede Stemmer belirtisi, gode olup olmadığı ve cilt kalınlığı değerlendirilir. Her iki uzuvdan alınan çevre ölçümleri kayıt altına alınır; tedavi yanıtı bu ölçümlerle takip edilir.
Şişliğin başka nedenlerini dışlamak için görüntüleme (Doppler ultrason, BT/MR venografi) ile venöz sistem değerlendirilir; kalp, böbrek, karaciğer ve tiroid kaynaklı ödem araştırılır. Tanının şüpheli kaldığı seçilmiş olgularda lenfosintigrafi ile lenf akımı doğrudan gösterilebilir.
Tedavinin temeli cerrahi değil, düzenli ve sürekli uygulanan kompleks boşaltıcı fizyoterapidir. Dört bileşeni birlikte uygulandığında etkilidir; biri eksik bırakıldığında sonuç alınamaz.
Fizyoterapiye yanıt vermeyen seçilmiş olgularda cerrahi seçenekler gündeme gelir. Lenfatikovenöz anastomoz ile tıkanmış lenf kanalı komşu bir toplardamara bağlanır; vaskülarize lenf nodu nakli ile başka bölgeden lenf bezi taşınır. İleri evrede sertleşmiş dokunun hacmini azaltmak için özel liposuction uygulanabilir. Bu girişimler kompresyon tedavisinin yerine geçmez, onunla birlikte yürütülür.
İki hastalık sık karıştırılır, oysa tedavileri farklıdır. Lipödem iki bacakta simetriktir, ayak sırtı korunur ve dokunmakla ağrı ön plandadır. Lenfödem çoğunlukla tek taraflıdır, ayak sırtını da tutar ve Stemmer belirtisi pozitiftir. İki tablo aynı hastada birlikte de bulunabilir; buna lipo-lenfödem denir. Ayrıntı için lipödem sayfasına bakabilirsiniz.
Lenfödem kronik bir hastalıktır ve bugünkü yöntemlerle tam olarak ortadan kaldırılamaz. Ancak düzenli tedaviyle şişlik büyük ölçüde azaltılabilir, ilerlemesi durdurulabilir ve enfeksiyon atakları önlenebilir. Erken evrede başlanan tedavi sonucu belirgin şekilde iyileştirir.
Yoğun tedavi döneminde bandaj, sonrasında ölçüye göre hazırlanmış kompresyon giysisi kullanılır. Kompresyon bırakıldığında şişlik geri döndüğü için kullanım genellikle süreklidir. Giysiler elastikiyetini kaybettiği için altı ayda bir yenilenmelidir.
Koltuk altı lenf bezlerinin alınması ya da bölgeye ışın tedavisi uygulanması sonrası kolda gelişen şişlik en sık sekonder lenfödem nedenidir. Ameliyattan aylar hatta yıllar sonra ortaya çıkabilir. Kolda ağırlık hissi ve yüzük, saat gibi eşyaların sıkması ilk uyarı olabilir.
Lipödem iki bacakta simetriktir, ayak sırtı korunur ve dokunmakla ağrı belirgindir. Lenfödem ise genellikle tek taraflıdır, ayak sırtını da tutar ve ayak parmağının üstündeki deri kaldırılamaz. Bu bulguya Stemmer belirtisi denir ve ayrımda en pratik muayene işaretidir.
Lenfödemli bir bölgede ani kızarıklık, ısı artışı, ağrı ve ateş selülit yani cilt altı enfeksiyonunu düşündürür. Bu durum vakit kaybetmeden antibiyotik tedavisi gerektirir. Ataklar her seferinde lenf sistemine yeni hasar verdiği için ertelenmemelidir.
Klasik masaj lenfödemde uygun değildir, hatta zarar verebilir. Uygulanması gereken yöntem manuel lenf drenajıdır; bu, çok hafif basınçla ve belirli bir sırayla yapılan özel bir tekniktir. Bu konuda eğitim almış bir fizyoterapist tarafından uygulanmalıdır.