Ne işe yarar?
D vitamininin en iyi bilinen görevi, bağırsaktan kalsiyum ve fosfor emilimini sağlamaktır. Yeterli D vitamini olmadan kemikler sağlıklı mineralize olamaz. Uzun süren eksiklik erişkinlerde kemik ağrısı, kas güçsüzlüğü ve kemik erimesine (osteoporoz) zemin hazırlar; yaşlılarda düşme ve kırık riskiyle ilişkilidir.
Kas, bağışıklık sistemi ve damar duvarı dahil vücudun pek çok dokusunda D vitamini reseptörü bulunur. Bu yüzden D vitamininin kemik dışı etkileri de uzun süredir araştırılmaktadır.
Eksikliği sessizdir.
Nereden alınır?
Asıl kaynak güneştir: güneşin UVB ışınları deride D vitamini üretimini başlatır. Besinlerden ise somon, sardalya, uskumru gibi yağlı balıklar ve yumurta sarısı az miktarda katkı sağlar. Kışın güneşin açısı düştüğünde, kapalı giyinildiğinde, çoğunlukla kapalı ortamda çalışıldığında ve ileri yaşta deride üretim belirgin azalır.
Yazın öğle güneşinde el, kol ve yüze
0dk
dan kısa güneş D vitamini üretimi için yeterlidir.
Güneş yanığına yol açmayacak kısa süreler önerilir; kışın ve kuzey enlemlerinde bu süre yetmeyebilir, koyu tenli ve yaşlı kişilerde üretim daha azdır.
ICNIRP, Dünya Sağlık Örgütü ve Uluslararası Çalışma Örgütü işbirliğiyle. Protecting Workers from Ultraviolet Radiation. ICNIRP 14/2007.
who.int
Her şey güneşle başlar. D vitamininin büyük kısmı güneş ışığı sayesinde vücudumuzda üretilir.
Açık deri, güneşle buluşur. Kollar, yüz ve bacaklar güneş gördüğünde üretim başlar.
UVB ışınları deriye ulaşır. Derideki bir kolesterol türevi, ışığın etkisiyle D vitaminine dönüşür.
Kana karışır. Deride oluşan D vitamini kan yoluyla vücuda dağılır.
Karaciğer ve böbrekte aktifleşir. Önce karaciğerde, sonra böbrekte işlenerek etkin hâle gelir ve kemiklere kalsiyum taşınmasına yardım eder.
Kalp ve damar sağlığıyla ilişkisi
Gözlemsel çalışmalarda D vitamini düzeyi düşük olan kişilerde kalp-damar hastalıklarının daha sık görüldüğü bildirilmiştir. Ancak bu, D vitamininin hastalığa neden olduğunu göstermez; düşük D vitamini çoğu zaman az hareket, kapalı ortamda yaşam ve başka hastalıkların bir işaretidir.
Ortalama 5 yıl izlenen randomize bir çalışmada D vitamini takviyesi alan
0
kişide kalp krizi, inme ve kalp-damar ölümü plaseboya göre azalmadı.
Çalışmaya katılanların toplam sayısı; günde 2000 IU D3 vitamini ile plasebo karşılaştırıldı.
Manson JE ve ark. Vitamin D supplements and prevention of cancer and cardiovascular disease.
N Engl J Med 2019;380(1):33-44. doi:10.1056/NEJMoa1809944
Yani eksikliği düzeltmek kemik ve kas sağlığı için önemlidir; ama düzeyi normal olan birine kalp-damar hastalığından korunmak amacıyla D vitamini vermenin faydası gösterilmemiştir.
Eksiklik nasıl anlaşılır?
Kanda 25-hidroksi D vitamini düzeyi ölçülür. Yorgunluk, yaygın kemik ve kas ağrısı gibi yakınmalar eksiklikte görülebilir ama özgül değildir; birçok kişide hiçbir belirti olmaz.
Takviye kullanırken
Dünya Sağlık Örgütü ve FAO'nun 65 yaş üstü için önerdiği günlük D vitamini
0IU
yani 15 mikrogram. 19-50 yaş için 200 IU (5 µg), 51-65 yaş için 400 IU (10 µg).
Gebelik ve emzirme döneminde 200 IU (5 µg). Bunlar sağlıklı kişiler için genel önerilerdir; eksikliği olan kişilerde doz hekim tarafından ayrıca belirlenir.
FAO/WHO. Vitamin and mineral requirements in human nutrition, 2. baskı, 2004, Tablo 21.
fao.org
Güncel kılavuz: Endokrin Derneği'nin 2024 kılavuzuna göre 75 yaşın altındaki sağlıklı erişkinlerin önerilen günlük miktarın (19-70 yaş için 600 IU) üzerinde D vitamini almasının ek faydası yoktur ve bu kişilerde rutin D vitamini ölçümü önerilmez. 75 yaş ve üzerindekiler, gebeler, prediyabeti olan erişkinler ile çocuk ve ergenler ise önerilen miktarın üzerinde takviyeden fayda görebilir.
- D vitamini yağda çözünür ve vücutta birikir. Yüksek dozları uzun süre ve kontrolsüz almak kanda kalsiyumu yükseltebilir; bulantı, böbrek taşı ve böbrek hasarına yol açabilir.
- Doz ve süreyi ölçülen düzeye göre hekiminiz belirlemelidir.
- Böbrek hastalığı, böbrek taşı öyküsü veya kalsiyum yüksekliği olanlarda takviye mutlaka hekime danışılarak kullanılmalıdır.
Kaynaklar
- Holick MF. Vitamin D deficiency. N Engl J Med 2007;357(3):266-281. doi:10.1056/NEJMra070553
- Manson JE ve ark. Vitamin D supplements and prevention of cancer and cardiovascular disease. N Engl J Med 2019;380(1):33-44. doi:10.1056/NEJMoa1809944
- Demay MB ve ark. Vitamin D for the prevention of disease: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab 2024;109(8):1907-1947. doi:10.1210/clinem/dgae290
Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için muayene gerekir.
