Lifli besinler, kalın bağırsak, bağırsak bakterileri, kısa zincirli yağ asitleri ve korunan bağırsak duvarı — **Lifliden bütirata.** Lifli besinler kalın bağırsağa ulaşır, oradaki bakteriler onları fermente ederek bütirat gibi kısa zincirli yağ asitleri üretir; bütirat bağırsak duvarını besler ve korur.

Simbiyotik bir yaşam

Bağırsak florası (mikrobiyota), sindirim kanalımızda yaşayan bakteriler ve diğer mikroorganizmalardan oluşur. Bu birliktelik iki taraflıdır: biz onlara sıcak, besin dolu bir ortam sağlarız; onlar da bizim enzimlerimizin parçalayamadığı lifleri işler, bazı vitaminlerin yapımına katkıda bulunur ve zararlı mikropların yerleşmesini zorlaştırır. Biyolojide buna simbiyoz, yani karşılıklı yarara dayalı ortak yaşam denir.

Vücudumuzda yaşayan bakteri sayısı yaklaşık

0trilyon

Bu, vücudumuzdaki yaklaşık 30 trilyon insan hücresiyle aynı düzeydedir; bakterilerin büyük çoğunluğu kalın bağırsakta yaşar.

70 kg'lık referans bir erişkin için hesaplanan değer; bakterilerin toplam ağırlığı yaklaşık 0,2 kg'dır.
Sender R, Fuchs S, Milo R. Revised estimates for the number of human and bacteria cells in the body. PLoS Biol 2016;14(8):e1002533. doi:10.1371/journal.pbio.1002533

Biz onları, onlar bizi besler.

Lifliden bütirata

Sebze, meyve, baklagil ve tam tahıllardaki lifler ince bağırsakta sindirilmeden kalın bağırsağa ulaşır. Burada bağırsak bakterileri bu lifleri fermente eder ve kısa zincirli yağ asitleri adı verilen maddeler üretir: asetat, propiyonat ve bütirat. Bütirat, özellikle Faecalibacterium ve Roseburia gibi bazı bakteri türleri tarafından üretilir.

Her şey tabakta başlar. Sebze, baklagil, yulaf ve meyvedeki lifleri biz sindiremeyiz; onlar bağırsak bakterilerimizin besinidir.

Kalın bağırsaktaki komşularımız. Trilyonlarca bakteri bağırsak duvarı boyunca yaşar ve bize ulaşan lifleri bekler.

Bütirat üretimi. Bakteriler lifi fermente ederek bütirat üretir. Bütirat doğrudan bağırsak duvarındaki hücrelere geçer ve onları besler.

Bütirat ne işe yarar?

Kalın bağırsağı döşeyen hücreler (kolonositler) enerjilerinin büyük kısmını bütirattan alır. Yeterli bütirat, bağırsak duvarını oluşturan hücrelerin sağlıklı kalmasına ve aralarındaki sıkı bağlantıların korunmasına yardım eder; böylece bağırsak duvarı güçlü bir bariyer olarak çalışır.

Kalın bağırsak hücrelerinin kullandığı enerjinin yaklaşık

bütirattan gelir.

İnsan kalın bağırsağından elde edilen hücrelerde laboratuvar ölçümü; bütirat tek yakıtken oksijen tüketiminin çıkan kolonda %73, inen kolonda %75'i bütirata bağlıydı.
Roediger WE. Role of anaerobic bacteria in the metabolic welfare of the colonic mucosa in man. Gut 1980;21(9):793-798. doi:10.1136/gut.21.9.793

Bütiratın bağışıklık sistemi üzerinde de etkileri vardır. Fare çalışmalarında bağırsak bakterilerinin ürettiği bütiratın, bağışıklık yanıtını dengeleyen düzenleyici T hücrelerinin oluşumunu artırdığı gösterilmiştir. İnsanlarda bu etkilerin klinik önemi hâlâ araştırılmaktadır.

Bağırsak-beyin ekseni

Bağırsak ile beyin sürekli haberleşir. Bu iki yönlü bağlantıya bağırsak-beyin ekseni denir ve bağırsak florası bu konuşmanın önemli bir parçasıdır. Haberleşme birkaç yoldan olur:

Vagus siniri: Bağırsaktan beyne uzanan bu sinir, bağırsaktaki değişiklikleri doğrudan beyne iletir.
Bakteri ürünleri: Bütirat gibi kısa zincirli yağ asitleri kana geçer ve sinir sistemini dolaylı yoldan etkileyebilir.
Bağışıklık sistemi: Bağırsaktaki bağışıklık hücreleri, florayla etkileşerek vücuttaki iltihap düzeyini ve buna bağlı olarak beyni etkiler.
Hormon ve sinyal molekülleri: Vücuttaki serotoninin büyük kısmı bağırsakta üretilir ve bazı bağırsak bakterileri bu üretimi artırır. Bağırsaktaki serotonin beyne doğrudan geçmez; bağırsak hareketlerini ve bağırsaktan beyne giden sinyalleri düzenler.

Hayvan çalışmaları, floranın stres yanıtını, kaygıyı ve sosyal davranışı etkileyebildiğini gösteriyor. İnsanlarda bu ilişkiler daha yeni araştırılıyor ve sonuçlar henüz tedaviye dönüşecek kadar net değil.

Bütirat ve sosyal baskınlık: sıçan deneyi

Bağırsağında bütirat üreten bakteriler bulunan kendinden emin bir sıçan ve geri çekilen diğer sıçan

Bağırsak bakterileri davranışı bile etkileyebilir. 2022'de yayımlanan bir çalışmada, grup içinde baskın (lider) konumdaki sıçanların bağırsak florasının, geri planda kalan sıçanlardan farklı olduğu görüldü. Kazanan sıçanların florasında öne çıkan bakterilerin çoğu bütirat üreten türlerdi. Florası bozulan sıçanlar geri plana düştü; bütirat üreten tek bir bakteri türüyle (Clostridium butyricum) bağırsakları yeniden donatıldığında baskın konumlarını geri kazandılar. Bu bulgular hayvan deneyine aittir; insanlarda benzer bir etki gösterilmemiştir.

Bütirat içeren besinler: tereyağı ve ghee

Bütirat, adını tereyağından alır (Latince butyrum: tereyağı). Süt yağındaki yağ asitlerinin yaklaşık %4'ü bütiriktir; bu yüzden tereyağı ve ondan elde edilen sadeyağ (ghee), bütiratı doğrudan içeren başlıca besinlerdir. Ghee, inek ya da manda sütünden yapılan tereyağının kaynatılıp suyu ve süt proteinlerinden arındırılmasıyla elde edilir.

Yine de kalın bağırsağı besleyen bütiratın asıl kaynağı, bakterilerin liflerden ürettiği bütirattır. Tereyağı ve ghee doymuş yağdan zengin olduğu için ölçülü tüketilmeli; lifli beslenmenin yerini tutmaz.

Florayı nasıl destekleriz?

Her gün çeşitli sebze, meyve, baklagil ve tam tahıl tüketin; lif çeşitliliği bakteri çeşitliliğini destekler.
Yulaf, mercimek, nohut, fasulye, soğan, pırasa ve sarımsak, bütirat üreten bakterilerin sevdiği liflerden zengindir.
Pişirilip soğutulmuş patates, pirinç ve makarnada oluşan dirençli nişasta da bakteriler tarafından fermente edilir.
Antibiyotikleri yalnızca hekim önerdiğinde ve önerilen sürede kullanın; gereksiz antibiyotik florayı bozabilir.
Lifi birden artırmak gaz ve şişkinlik yapabilir; miktarı birkaç hafta içinde yavaş yavaş artırın ve bol su için.

Kaynaklar

Sender R, Fuchs S, Milo R. Revised estimates for the number of human and bacteria cells in the body. PLoS Biol 2016;14(8):e1002533. doi:10.1371/journal.pbio.1002533
Roediger WE. Role of anaerobic bacteria in the metabolic welfare of the colonic mucosa in man. Gut 1980;21(9):793-798. doi:10.1136/gut.21.9.793
Louis P, Flint HJ. Formation of propionate and butyrate by the human colonic microbiota. Environ Microbiol 2017;19(1):29-41. doi:10.1111/1462-2920.13589
Furusawa Y ve ark. Commensal microbe-derived butyrate induces the differentiation of colonic regulatory T cells. Nature 2013;504(7480):446-450. doi:10.1038/nature12721
Wang T ve ark. Gut microbiota shapes social dominance through modulating HDAC2 in the medial prefrontal cortex. Cell Rep 2022;38(10):110478. doi:10.1016/j.celrep.2022.110478
Cryan JF ve ark. The microbiota-gut-brain axis. Physiol Rev 2019;99(4):1877-2013. doi:10.1152/physrev.00018.2018
Yano JM ve ark. Indigenous bacteria from the gut microbiota regulate host serotonin biosynthesis. Cell 2015;161(2):264-276. doi:10.1016/j.cell.2015.02.047
Lindmark Månsson H. Fatty acids in bovine milk fat. Food Nutr Res 2008;52. doi:10.3402/fnr.v52i0.1821

Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için muayene gerekir.

Bağırsak florası ve bütirat