İnsülin nedir, ne yapar?
İnsülin, pankreastaki beta hücrelerinden salgılanan bir hormondur. Yemekten sonra kan şekeri yükselince salgısı artar, açlıkta azalır. Besinlerden gelen enerjinin nasıl kullanılacağını ve depolanacağını belirler.
Yemekten sonra kandaki şekerin büyük kısmını kaslar kullanır; şekerin kas hücresine girebilmesi için insülin gerekir. Karaciğerde insülin, şeker üretimini durdurur ve fazlasını glikojen olarak depolatır. Yağ dokusunda ise yağların parçalanıp kana karışmasını frenler.
Tokken salgılanan insülin vücuda enerjiyi harcamak yerine saklamasını söyler. Açlıkta düzeyi düşer ve depolar kullanılmaya başlanır.
Kan şekeri normal, insülin yüksek.
İnsülin direnci nedir?
Kas, karaciğer ve yağ hücreleri insülinin sinyaline eskisi kadar yanıt vermez. Kas şekeri daha az alır, karaciğer şeker üretmeye devam eder, yağ dokusu yağ asitlerini kana salar. Pankreas bunu dengelemek için daha fazla insülin salgılar. Bu nedenle kan şekeri uzun süre normal görünebilir; ancak kandaki insülin düzeyi yüksektir. Yıllar içinde beta hücreleri bu yükü taşıyamaz hale gelince kan şekeri yükselir; önce prediyabet, ardından tip 2 diyabet ortaya çıkar.
Neden gelişir?
- Karın içi yağlanma: Organların arasında biriken (viseral) yağ, kana yağ asitleri ve iltihap habercileri salar. Bunlar kas ve karaciğerde insülin sinyalini bozar.
- Kas ve karaciğerde yağ birikimi: Hücre içinde biriken yağ türevleri, insülinin hücre içindeki sinyal zincirini doğrudan engeller.
- Hareketsizlik: Kas, kan şekerinin en büyük kullanıcısıdır. Kullanılmayan kas insüline daha az duyarlı hale gelir.
- Uyku eksikliği ve düzensiz yaşam ritmi: Kısa ve bölünmüş uyku insülin duyarlılığını azaltabilir.
Ailede diyabet olması ve yaşın ilerlemesi de riski artırır. Kortizon türevi ilaçlar ve kortizol fazlalığı da insülin direncine yol açabilir.
Hangi hastalıklarla ilişkilidir?
İnsülin direnci; tip 2 diyabet, yüksek tansiyon, kan yağlarında bozulma (yüksek trigliserit, düşük HDL), yağlı karaciğer ve damar sertliği (ateroskleroz) ile yakından ilişkilidir. Bu birliktelik "metabolik sendrom" olarak da adlandırılır. Damar sağlığı açısından önemlidir; bacak atardamar tıkanıklığı ve kalp krizi riskini artıran zemini oluşturur.
Nasıl anlaşılır?
İlk ipucu çoğu zaman bel çevresidir. Rutin tahlillerde açlık kan şekeri, HbA1c, trigliserit ve HDL kolesterole bakılır. Bazı kişilerde boyunda ve koltuk altında koyulaşmış, kadifemsi bir deri (akantozis nigrikans) görülür.
Açlık şekeri ve açlık insülininden hesaplanan HOMA-IR indeksi araştırmalarda sık kullanılır. Değeri laboratuvardan laboratuvara değiştiği için tek başına tanı koydurmaz.
Ne yapılabilir?
Prediyabeti olan 3.234 kişide yaşam tarzı programı tip 2 diyabete geçişi
0%
azalttı. Metformin ile bu oran %31 oldu.
Hedefler en az %7 kilo kaybı ve haftada en az 150 dakika fiziksel aktiviteydi; ortalama izlem yaklaşık 3 yıl.
Knowler WC ve ark. Reduction in the incidence of type 2 diabetes with lifestyle intervention or metformin.
N Engl J Med 2002;346(6):393-403. doi:10.1056/NEJMoa012512
- Hareket: Düzenli yürüyüş ve kas güçlendirme egzersizleri kasın şeker kullanımını artırır. Ayrıntılar: Hareket ve egzersiz.
- Kilo ve bel çevresi: Kilonun %5-7'sini kaybetmek bile anlamlı fark yaratır.
- Beslenme: İşlenmiş karbonhidrat ve şekerli içecekleri azaltmak; sebze, baklagil ve lif ağırlıklı beslenmek. Ayrıntılar: Beslenme ve metabolik inflamasyon.
- Uyku: Düzenli ve yeterli uyku. Ayrıntılar: Uyku optimizasyonu.
- İlaç: Gerekirse hekim tarafından metformin gibi ilaçlar başlanabilir.
Kaynaklar
- Petersen MC, Shulman GI. Mechanisms of insulin action and insulin resistance. Physiol Rev 2018;98(4):2133-2223. doi:10.1152/physrev.00063.2017
- Kahn SE, Hull RL, Utzschneider KM. Mechanisms linking obesity to insulin resistance and type 2 diabetes. Nature 2006;444(7121):840-846. doi:10.1038/nature05482
- Reaven GM. Banting lecture 1988. Role of insulin resistance in human disease. Diabetes 1988;37(12):1595-1607. doi:10.2337/diab.37.12.1595
- Matthews DR ve ark. Homeostasis model assessment: insulin resistance and beta-cell function from fasting plasma glucose and insulin concentrations in man. Diabetologia 1985;28(7):412-419. doi:10.1007/BF00280883
- Knowler WC ve ark. Reduction in the incidence of type 2 diabetes with lifestyle intervention or metformin. N Engl J Med 2002;346(6):393-403. doi:10.1056/NEJMoa012512
Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için muayene gerekir.
