რა არის ინსულინი და რას აკეთებს?
ინსულინი ჰორმონია, რომელსაც კუჭქვეშა ჯირკვლის ბეტა უჯრედები გამოყოფს. მისი გამოყოფა იზრდება, როცა ჭამის შემდეგ სისხლში შაქარი მატულობს და მცირდება მარხვის დროს. ის განსაზღვრავს, როგორ გამოიყენება და ინახება საკვებიდან მიღებული ენერგია.
ჭამის შემდეგ სისხლში არსებული შაქრის უმეტესობას კუნთი იყენებს და შაქარს კუნთის უჯრედებში შესასვლელად ინსულინი სჭირდება. ღვიძლში ინსულინი შაქრის წარმოებას აჩერებს და ჭარბს გლიკოგენის სახით ინახავს. ცხიმოვან ქსოვილში ის ცხიმის დაშლასა და სისხლში გამოყოფას ანელებს.
ჭამის შემდეგ გამოყოფილი ინსულინი ორგანიზმს ეუბნება, ენერგია დახარჯვის ნაცვლად დაიგროვოს. მარხვისას მისი დონე იკლებს და მარაგების გამოყენება იწყება.
სისხლში შაქარი ნორმალურია, ინსულინი მაღალი.
რა არის ინსულინრეზისტენტობა?
კუნთის, ღვიძლისა და ცხიმოვანი უჯრედები ინსულინის სიგნალზე ნაკლებად რეაგირებს. კუნთი ნაკლებ შაქარს იღებს, ღვიძლი შაქრის წარმოებას აგრძელებს, ცხიმოვანი ქსოვილი კი სისხლში ცხიმოვან მჟავებს გამოყოფს. კუჭქვეშა ჯირკვალი ამის დასაბალანსებლად მეტ ინსულინს გამოყოფს. ამიტომ სისხლში შაქარი დიდი ხნით ნორმალური შეიძლება ჩანდეს, ინსულინის დონე კი სისხლში მაღალი იყოს. წლების შემდეგ, როცა ბეტა უჯრედები ამ დატვირთვას ვეღარ უძლებს, სისხლში შაქარი იმატებს: ჯერ პრედიაბეტი, შემდეგ მე-2 ტიპის დიაბეტი.
რატომ ვითარდება?
- მუცლის შიგნით არსებული ცხიმი: ორგანოებს შორის დაგროვილი ცხიმი (visceral fat) სისხლში ცხიმოვან მჟავებსა და ანთებით შუამავლებს გამოყოფს. ისინი კუნთსა და ღვიძლში ინსულინის სიგნალს არღვევს.
- ცხიმი კუნთსა და ღვიძლში: უჯრედებში დაგროვილი ცხიმის წარმოებულები უშუალოდ ბლოკავს ინსულინის სასიგნალო ჯაჭვს.
- უმოძრაობა: კუნთი სისხლის შაქრის უდიდესი მომხმარებელია. გამოუყენებელი კუნთი ინსულინის მიმართ ნაკლებად მგრძნობიარე ხდება.
- ცუდი ძილი და არარეგულარული რიტმი: მოკლე და შეწყვეტილი ძილი ინსულინის მიმართ მგრძნობელობას შეიძლება ამცირებდეს.
ოჯახში დიაბეტი და ხანდაზმული ასაკიც ზრდის რისკს. კორტიზონის ტიპის მედიკამენტებმა და ჭარბმა კორტიზოლმაც შეიძლება გამოიწვიოს ინსულინრეზისტენტობა.
რომელ მდგომარეობებთან არის დაკავშირებული?
ინსულინრეზისტენტობა მჭიდროდ არის დაკავშირებული მე-2 ტიპის დიაბეტთან, მაღალ არტერიულ წნევასთან, სისხლის ცხიმების დარღვევასთან (მაღალი ტრიგლიცერიდები, დაბალი HDL), ღვიძლის ცხიმოვან გადაგვარებასთან და არტერიების გამყარებასთან (ათეროსკლეროზი). ამ ერთობლიობას „მეტაბოლურ სინდრომსაც“ უწოდებენ. ის სისხლძარღვთა ჯანმრთელობისთვის მნიშვნელოვანია, რადგან ფეხის არტერიების დაავადებისა და გულის ინფარქტის საფუძველს ქმნის.
როგორ ვლინდება?
პირველი მინიშნება ხშირად წელის გარშემოწერილობაა. რუტინული ანალიზები ამოწმებს უზმოზე სისხლის შაქარს, HbA1c-ს, ტრიგლიცერიდებსა და HDL ქოლესტერინს. ზოგ ადამიანს კისერსა და იღლიებში გამუქებული, ხავერდოვანი კანი უვითარდება (acanthosis nigricans).
HOMA-IR ინდექსი, რომელიც უზმოზე შაქრისა და უზმოზე ინსულინის მიხედვით გამოითვლება, კვლევებში ფართოდ გამოიყენება. მისი მნიშვნელობა ლაბორატორიების მიხედვით განსხვავდება, ამიტომ ის დიაგნოზს თავისით არ სვამს.
რა შეიძლება გაკეთდეს?
პრედიაბეტის მქონე 3,234 ადამიანში ცხოვრების წესის პროგრამამ მე-2 ტიპის დიაბეტზე გადასვლა
0%
-ით შეამცირა. მეტფორმინით შემცირება 31% იყო.
მიზნები იყო წონის მინიმუმ 7%-ით დაკლება და კვირაში მინიმუმ 150 წუთი ფიზიკური აქტივობა; საშუალო მონიტორინგი დაახლოებით 3 წელი.
Knowler WC et al. Reduction in the incidence of type 2 diabetes with lifestyle intervention or metformin.
N Engl J Med 2002;346(6):393-403. doi:10.1056/NEJMoa012512
- მოძრაობა: რეგულარული სიარული და კუნთების გამაძლიერებელი ვარჯიში კუნთის მიერ შაქრის გამოყენებას ზრდის. მეტი: მოძრაობა და ვარჯიში.
- წონა და წელი: სხეულის წონის თუნდაც 5-7%-ით დაკლება მნიშვნელოვან სხვაობას ქმნის.
- კვება: გადამუშავებული ნახშირწყლებისა და შაქრიანი სასმელების შემცირება; მეტი ბოსტნეული, პარკოსნები და ბოჭკო. მეტი: კვება და მეტაბოლური ანთება.
- ძილი: რეგულარული, საკმარისი ძილი. მეტი: ძილის ოპტიმიზაცია.
- მედიკამენტები: საჭიროების შემთხვევაში ექიმმა შეიძლება დანიშნოს მედიკამენტები, მაგალითად მეტფორმინი.
ლიტერატურა
- Petersen MC, Shulman GI. Mechanisms of insulin action and insulin resistance. Physiol Rev 2018;98(4):2133-2223. doi:10.1152/physrev.00063.2017
- Kahn SE, Hull RL, Utzschneider KM. Mechanisms linking obesity to insulin resistance and type 2 diabetes. Nature 2006;444(7121):840-846. doi:10.1038/nature05482
- Reaven GM. Banting lecture 1988. Role of insulin resistance in human disease. Diabetes 1988;37(12):1595-1607. doi:10.2337/diab.37.12.1595
- Matthews DR et al. Homeostasis model assessment: insulin resistance and beta-cell function from fasting plasma glucose and insulin concentrations in man. Diabetologia 1985;28(7):412-419. doi:10.1007/BF00280883
- Knowler WC et al. Reduction in the incidence of type 2 diabetes with lifestyle intervention or metformin. N Engl J Med 2002;346(6):393-403. doi:10.1056/NEJMoa012512
ეს გვერდი მხოლოდ საინფორმაციოა; დიაგნოზისა და მკურნალობისთვის აუცილებელია გასინჯვა.
